احمد حیدری

بررسی و نقد ترجمه نونیه ابوالفتح بستی به زبان فارسی؛ با تکیه بر اصل کمّیت

یکشنبه 7 مهر 1398 09:38 ق.ظ

نویسنده : احمد حیدری
ارسال شده در: احمد حیدری ، ترجمه شعر عربی ،


بررسی و نقد ترجمه نونیه ابوالفتح بستی به زبان فارسی؛ با تکیه بر اصل کمّیت

نویسندگان: احمد حیدری - دکتر علی اصغر قهرمانی مقبل - دکتر ناصر زارع - دکترمسلم زمانی

چکیده

نظریه‌ پردازان از ترجمه شعر به عنوان دشوارترین نوع ترجمه یاد کرده‌اند. اصطلاح «ترجمه‌ ناپذیر» عنوانی است که گویای وجود چالشی عمیق در ترجمه این نوع اثر ادبی است. این چالش به دلیل تغییرات عمده‌ای است که در شکل و ساختار ترجمه شعر اتفاق می‌افتد و آن را از متن اصلی بیگانه می‌کند. ظرافت و ریزه‌ کاری‌های ادبی موجود در شعر، نظریه‌ پردازان ترجمه را بر آن داشته تا به ارزیابی ترجمه از دریچه برابری و تعادل از حیث شکل و ساختار بپردازند و به صورت‌ های متفاوت زبان‌ شناختی دو زبان (مبدأ و مقصد) در فرایند ترجمه، توجه ویژه‌ای داشته باشند. در این جستار، به روش توصیفی ـ تحلیلی و مقابله متن مبدأ و مقصد به بررسی اصل کمّیت به عنوان یکی از اصول مهم در ایجاد تعادل و برابری میان متن مبدأ و مقصد می‌پردازیم. سپس ارزیابی مفهوم «کمّیت» را در ترجمه نونیه ابوالفتح بُستی (قرن چهارم) از عربی به فارسی مورد توجه قرار می‌ دهیم. این قصیده را بدرالدّین جاجرمی‌ ـ به شیوه نیمه‌ آزاد‌ ـ در قرن هفتم به زبان فارسی برگردانده‌ است. نتایج نشان می‌ دهد که با وجود تلاش مترجم در حفظ کمّیت، ویژگی‌ های نظام زبانی مقصد موجب روی آوردن به افزایش کمّی از سوی مترجم شده‌ است. افزایش کمّی در دو سطح واژگانی و معنایی در ترجمه آشکار است.

کلیدواژه‌ها: ترجمه شعر - برابری کمی - نونیه ابوالفتح بستی - بدرالدین جاجرمی.


ترجمه شعر - نقد ترجمه شعر - نظریه ترجمه شعر - اصل کمیت ترجمه - نونیه ابوالفتح بستی - نقد ترجمه عربی به فارسی - نقد ترجمه فارسی به عربی - ترجمة الشعر - نقد ترجمة الشعر -  بدرالدین جاجرمی - قصیده عنوان الحکم.

پیشینة پژوهش

در باب ترجمة شعر به شعر و مباحث نظری مربوط به رعایت اصول برابری، پژوهش‌های ارزشمندی انجام شده‌است که در اینجا به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌کنیم:

مک بیت (1373) در مقاله‌ای با موضوع «ملاحظاتی دربارة ترجمة شعر» (ترجمة سید محمدرضا هاشمی) به مسائل مربوط به اختلاف ساختمان نحوی در ترجمة شعر به شعر از عربی به انگلیسی پرداخته، معتقد است که رعایت نظم ساختاری شعر در ترجمه، موجب دقت و وضوح بیشتری در ترجمه می‌شود.

ـ سید محمدرضا هاشمی (1373) در «ملاحظاتی دربارة نقد ترجمة شعر، با نگاهی به ترجمة شعر "سفر بیداران"»، به‌اختصار به برابری در دو سطح کمّی و کیفی پرداخته‌است. وی می‌گوید که مترجمان شعر برای وضوح و یا بنا بر شرایط نظام زبانی، به افزایش یا کاهش واژگانی روی می‌آورند.

ـ آذرنوش (1380) در مقالة «ترجمة اشعار کهن فارسی به عربی» و ویکتور الکک (1389) در مقالة «ترجمة الشعر شعراً بین العربیة والفارسیة (فی القرون الإسلامیة الأولی)» به نمونه‌هایی از ترجمة اشعار کهن و روابط ادبی میان این دو زبان اشاره داشته‌اند. ـ رحیمی خویگانی و همکاران (1389) نیز در پژوهش خود «الترجمة عند الأدباء والبلاغیین الفرس القدماء» با تأکید بر ترجمه به عنوان یک صنعت بلاغی، نمونه‌هایی پراکنده از ترجمة شعر را ذکر کرده‌اند.

ـ شفیعی کدکنی (1381) «در ترجمه‌ناپذیری شعر»، ضمن مرور نظریات گذشته، از جمله جاحظ در باب ترجمة شعر، مترجم شعر را به مهندس و معمار دوم تشبیه می‌کند. وی معتقد است که مترجم توانمند آن است که با آگاهی دقیق از اجزای زبان و ساختار دستوری، نزدیک‌ترین ترجمه به اصل را ارائه دهد.

 

ـ سالار منافی اناری (1390) در پژوهش ارزشمند خود با موضوع «افزایش، کاهش و تطابق در ترجمه‌های انگلیسی شعر حافظ» معتقد است که مترجمان به سبب تمایل به بسط و توضیح معنا از شیوة افزایش واژگانی بهره برده‌اند.

 

ـ آل بویه لنگرودی (1392) در «چالش‌های ترجمة شعر از عربی به فارسی (با بررسی اشعاری از نزار قبانی، بدر شاکر السیّاب و نازک‌الملائکه)»، به بررسی چالش‌های ترجمة شعر معاصر عربی و عناصر ترجمه‌پذیر و ترجمه‌ناپذیر آن پرداخته‌‌است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که دو عنصر موسیقی و عاطفه از مهم‌ترین عناصر ترجمه‌ناپذیر در شعر هستند.

 

ـ نرگس انصاری (1397) در مقاله‌ای با عنوان «وفاداری، بازآفرینی ادبی در ترجمة شعر (بررسی مقابله‌ای شعر جامی و شعر فرزدق در مدح امام سجاد(ع)» به بررسی لایه‌های آوایی، واژگانی، بلاغی و... در ترجمه پرداخته‌است. مهم‌ترین نتایج پژوهش حاکی از این است که بازآفرینی ترجمه بیش از وفاداری مطلق است و یکی از دلایل اصلی آن، تفاوت ساختاری میان زبان مبدأ و مقصد است.

 

به‌رغم وجود چنین پژوهش‌های ارزشمندی، آنچه مسلم است اینکه تاکنون هیچ تحقیق مستقلی به موضوع «برابری کمّی» در ترجمة شعر از عربی به فارسی و برعکس نپرداخته‌است.

 

2ـ1. ترجمه‌ناپذیری شعر 

مسئلة ترجمه‌ناپذیری شعر از مباحث مهم و مورد توجه مطالعات ترجمه به شمار می‌رود. از دیرباز ترجمة شعر جریان‌های مخالف زیادی به خود دیده‌است و مترجمان پیوسته در معرض هجمة ناقدان بوده‌اند. جاحظ (255 ق.) در کتاب الحیوان به‌صراحت معتقد به ترجمه‌ناپذیری شعر است و می‌گویدشعر را نمی‌توان ترجمه کرد و انتقال آن [به زبانی دیگر] روا نیست و هرگاه شعر ترجمه گردد، نظم آن گسیخته می‌شود و وزنش از میان می‌رود و زیبایی آن نیز از میان خواهد رفت و نقطة شگفت‌انگیز آن نیز محو می‌شود و چون سخن منثور خواهد شد و نثری که از ابتدا نثر باشد، زیباتر از نثری است که از تبدیل شعر موزون حاصل شده باشد» (جاحظ، 1965 م.، ج 1: 74ـ 75) 

عصفور به نقل از شاعر آلمانی قرن بیستم میلادی، رابرت فراست، می‌گوید: «شعر چیزی است که در ترجمه تباه می‌گردد» (عصفور، 2009 م.: 155). به‌راستی که «عمل ترجمه از زبانی به زبان دیگر، دقیقاً خراب کردن یک بناست و انتقال مصالح آن به جای دیگر، برای ایجاد بنایی تازه، و مترجم به اعتبار دانستن زبان، کارش برداشتن مصالح است و انتقال آن مصالح به محل جدید» (شفیعی کدکنی، 1381: 765). بنابراین، یک شاعر معمار علاوه بر انتقال مصالح (واژگان) به زبانی دیگر، باید فضایی شبیه به محل ساختمان اصلی در زبان مقصد فراهم سازد:

«ترجمان را با جان اثر کار نیست. جان از آنِ نویسنده می‌ماند؛ او تنها کالبدی دیگر برای این جان می‌سازد تا آن را در آن بدمد، این کالبد بناچار می‌باید از هر سوی و روی، با جان دمیده در آن همساز و دمساز باشد، وگرنه ترجمانی به‌شایستگی انجام نگرفته‌است و این ترجمانی بناچار دور از ترزبانی خواهد بود» (کزازی، 1374: 31).

 

مراجع

آذرنوش، آذرتاش. (1380). «ترجمة اشعار کهن فارسی به عربی». مقالات و بررسی‌ها. ش 69. صص 163ـ176.

آقاگل‌زاده، فردوس. (1390). تحلیل گفتمان انتقادی. چ 2. تهران: علمی فرهنگی

آل ‌بویه لنگرودی، عبدالعلی. (1392). «چالش‌های ترجمة شعر از عربی به فارسی (با بررسی اشعاری از نزار قبانی. بدر شاکر سیاب و نازک‌الملائکه)».پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی. ش 7. صص 13ـ40.

ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله. (1956م./ 1376ق.). جوامع علم الموسیقی. تحقیق زکریا یوسف وتصدیر ومراجعة احمد فؤاد الإهوانی ومحمود أحمد الحنفی. القاهرة: نشر وزارة التربیة والتعلیم.

احمدی، معصومه و بیتا اکبری. (1395). «کارایی موسیقی در بازنهش ریزش‌های معنایی و وزنی ترجمة شعر». پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی. ش11. صص147ـ157.

أسعد، سامیة. (1989م.). «ترجمة النص الأدبی». مجلة عالم الفکر. ع 4. صص887ـ 908.

انصاری، نرگس. (1397). «وفاداری، بازآفرینی یا آفرینش ادبی در ترجمة شعر (بررسی مقابله‌ای شعر جامی و شعر فرزدق در مدح امام سجاد(ع)». پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی. ش18. صص 139ـ170

باسنت، سوزان. (2012م.). دراسات الترجمة. ترجمة فؤاد عبد المطلب. دمشق: منشورات الهیئة العامة السوریة للکتاب.

بحراوی، حسن. (2016م.). مقارعة المستحیل؛ دراسات فی ترجمةالشعر. الشارقة: دائرة الثقافة والإعلام.

برمان، أنطوان. (2010م.). اترجمةوالحرف أو مقام البعد. ترجمة عزالدّین الخطابی. ط1. بیروت: المنظمة العربیة للترجمة.

البستانی، سلیمان. (2011م.). الإلیاذة هومیروس. القاهرة: الکلمات.

برومند سعید، جواد. (1363). دگرگونی‌های واژگان در زبان فارسی. چ1. تهران: توس.

البُستی، أبوالفتح. (1427ق.). قصیدة عنوان الحکم. ط5. بیروت: شرکة دار البشائر الإسلامیة.

بیکر، منی. (2010م.). موسوعةروتلدج لدراسات الترجمة. ترجمةعبدالله‌بن حمد الحمیدان. الریاض: جامعة الملک سعود.

پژوهنده، لیلا. (1367). «بدرالدّین جاجرمی». دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی. ج11. صص 545ـ546.

الثعالبی، ابومنصور. (1403ق./1983م.). یتیمةالدهر فی محاسن أهل العصر. شرح و تحقیق مفید محمد قمیحه. ج4. ط1. بیروت: دار الکتب العلمیة.

الجاجرمی، محمدبن بدر. (1350). مونس‌الأحرار فی دقائق‌الأشعار. با مقدمة علامه محمد قزوینی و اهتمام میرصالح طیبی. تهران: انتشارات انجمن آثار ملّی.

الجاحظ، عمروبن بحر. (1965م./ 1384ق.). الحیوان. تحقیق عبدالسلام هارون. القاهرة: مطبعة مصطفی البابی.

حامد، خالدة. (2014م.). فی الشعر وترجمته. ط1. بیروت: منشورات دار الجمل.

خطابی، محمد. (2006م.). لسانیات النص: مدخل إلی إنسجام النص. ط2. بیروت: دار البیضاء، المرکز الثقافی.

خیام، عمر. (1354). رباعیات خیام. تصحیح محمدعلی فروغی. تهران: امیرکبیر.

 

دانش‌پژوه، محمدتقی. (1346). «ترجمة قصیدة نونیة عنوان‌الحکم». مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. ش57 و 58. صص 629ـ639.

 

الرادویانی، محمدبن عمر (1949م.). ترجمان‌البلاغه. تصحیح و حواشی احمد آتش. استانبول: چاپخانة ابراهیم خروس.

 

رحیمی خویگانی، محمد والأخرون. (1389). «الترجمة عند الأدباء والبلاغیین الفرس القدماء». مجلة الجمعیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها. ع40. صص 59ـ78.

 

الرمانی، علی‌بن عیسی. (1407ق./ 1987م.). الألفاظالمترادفة المتقاربةالمعنی. تحقیق فتح‌الله صالح علی المصری. الإسکندریة: دار الوفاء للطباعة والنشر والتوزیع.

 

سعدی، مصلح‌الدّین. (1359). بوستان. تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی. تهران: چاپخانة خواجه.

 

سمرقندی، دولتشاه. (1382). تذکرة‌الشعراء. به اهتمام و تصحیح ادوارد براون. تهران: اساطیر.

 

شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1381). «در ترجمه‌ناپذیری شعر».ایران‌شناسی. ش56. صص 743ـ749.

 

صدیقیان، مهین‌دخت. (1378). فرهنگ واژه‌نمای غزلیات سعدی به انضمام فرهنگ بسامدی (بر اساس غزلیات سعدی). تصحیح حبیب یغمایی. چ1. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

 

صفا، ذبیح‌الله. (1369). تاریخ ادبیات در ایران. ج1. چ10. تهران: فردوس.

 

ــــــــــــــــــــــــــــــ . (1391). موسیقی شعر. چ13. تهران: نشر آگه.

 

العبد، محمد. (2007م.). العبارة والإشارة؛دراسةفینظریةالإتصال. ط1. القاهرة: مکتبة الآداب.

 

عصفور، محمد. (2009م.). دراسات فیالترجمة ونقدها. ط1. الأردن: دار الفارس.

 

علوی، فریده. (1378). «ایجاز و مشکلات ترجمة آن». پژوهش ادبیات معاصر جهان. ش107. صص 47ـ56.

 

عنانی، محمد. (2000م.). فن الترجمة. ط5. القاهرة: الشرکة المصریة العالمیة للنشرـ لونجمان.

 

ـــــــــــــــ . (2003م.). نظریة الترجمة الحدیثة؛مدخل إلی مبحث دراساتالترجمة. ط1. القاهرة: الشرکة المصریة العالمیة للنشرـ لونجمان.

 

غنیمی هلال، محمد. (لاتا). الأدب المقارن. بیروت: دار العودة.

 

فردوسی، ابوالقاسم. (1335). شاهنامه. به‌ کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: کتابخانه و مطبعة بروخیم.

 

قهرمانی مقبل، علی‌اصغر. (2016م.). النظام الشعری بینالعربیةوالفارسیةوزناًوقافیةونمطاً؛دراسة مقارنة. ط1. بیروت: جامعة القدیس یوسف/ بوشهر: دانشگاه خلیج فارس.

 

ـــــــــــــــــــــــــــــ . (1390). «واحد وزن در شعر عربی و فارسی».ویژه‌نامة فرهنگستان (ادبیات تطبیقی). ش3. صص 42ـ65.

 

قهرمانی مقبل، علی‌اصغر و آمنه فروزان کمالی. (2016م.). «الردیف من خصائص الشعر الفارسی ومدی تأثیره فی الأدب العربی». المشرق. السنة التسعون. الجزء الثانی. صص 517ـ548.

 

کزازی، میرجلال‌الدّین. (1374). ترجمانی و ترزبانی (کندوکاوی در هنر ترجمه). چ1. تهران: جامی.

 

کمالی، محمدجواد. (1372). «حذف و اضافه در ترجمه».مترجم. س3. ش11 و 12. صص16ـ31.

 

محسنی، احمد. (1382). ردیف و موسیقی شعر. چ1. مشهد: دانشگاه فردوسی.

 

محمد، عزة شبل. (2009م.). علملغةالنص. ط2. القاهرة: مکتبة الآداب.

 

مختار عمر، أحمد. (1998م.). علمالدلالة. ط5. القاهرة: عالم الکتب.

 

مک، بیت. (1373). «ملاحظاتی دربارة ترجمة شعر». ترجمة سید محمدرضا هاشمی.مترجم. ش13 و 14. صص 50ـ56.

 

مونان، جورج. (2002م.). علماللغة والترجمة. ترجمة أحمد زکریا ابراهیم. ط1. القاهرة: المجلس الأعلی للثقافة.

 

منافی‌اناری، سالار. (1390). «افزایش، کاهش و تطابق در ترجمه‌های انگلیسی اشعار حافظ».مطالعات ترجمه. س9. ش35. صص 87ـ100.

 

مولوی، جلال‌الدّین محمد. (1390). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد ا. نیکلسون. چ5. تهران: هرمس.

 

مهدی‌پور، فاطمه. (1390). «ژان ـ رنه لادمیرال: قضایایی برای رویارویی با مشکلات ترجمه». کتاب ماه ادبیات. ش165. صص 48ـ52.

 

نفیسی، سعید. (1344). تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری. تهران: چاپ میهن.

 

نیومارک، پیتر. (1390). دورة آموزش فنون ترجمه. ترجمة دکتر منصور فهیم و سعید سبزیان. چ3. تهران: نشر رهنما.

 

ــــــــــــــــ . (2006م.). الجامع فیالترجمة. ترجمة حسن غزاله. ط1. بیروت: دار ومکتبة الهلال.

 

نیوبرت، ألبرت وغریغوری شریف. (2008م.). الترجمةوعلوم النص. ترجمة محیی‌الدّین حمیدی. ط2. الریاض: جامعة الملک سعود.

 

هاشمی، سید محمدرضا. (1373). «ملاحظاتی درباره نقد ترجمة شعر با نگاهی به ترجمة شعر "سفر بیداران"». مترجم. ش16. صص 86ـ93.

 

هریدی، محمد عبداللطیف. (1989م.). فنالترجمة الأدبیة: دراسة نقدیة تطبیقیةعلیالنصوص منالترکیة. لا طبعة: لا مکان.

 

Elwell- Sutton and Laurence Paul. (1976). The Persian Metres. 1th Ed. Cambridge: Cambridge University Press.

Ladmiral, J.R. (1994). Traduire: Theoreines Pour la Traduction. Gallimard.

Newmark, Peter. (1991). About Translation. Cleved: Nmulti-Lingual Mallers.






دیدگاه ها : نظرات
برچسب ها: نقد ترجمه شعر ، نظریه ترجمه شعر ، ترجمه شعر عربی به فارسی ، نقد ترجمه ، نونیه ابوالفتح بستی ، ترجمه بدرالدین جاجرمی ،
آخرین ویرایش: یکشنبه 21 مهر 1398 09:48 ق.ظ



پذیرش ترجمه از عربی به فارسی -- ترجمه از فارسی به عربی* با من تماس بگیرید 09179738783 AHMAD.HEYDARI.PGU@GMAIL.COM .. فراموش نکنید با کلیک کردن ما را در گوگل محبوب کنید. با تشکر و سپاس فراوان از نگاه پرمحبت شما


دريافت كد گوگل پلاس

دریافت کد گوگل پلاس

آمارگیر وبلاگ